- is de auteur objectief, welke motieven heeft hij?
- is de auteur een wetenschapper of amateur?
- is er een bronvermelding?
- is de informatie niet verouderd?
- is er een inhoudstafel en/of samenvatting (abstract)?
Het artikel is een fragment uit:
Bas van Velthoven, Godverdomse dagen op een godverdomse bol:
Een onderzoek naar de wijze waarop Godverdomse dagen op een godverdomse bol van Dimitri Verhulst zich onttrekt aan het proces van orkestratie in het literaire veld. Utrecht: Universiteit Utrecht, 2013. 38 p. Bachelorscriptie
http://dspace.library.uu.nl/handle/1874/300007
(...)
6. LIBRIS LITERATUURPRIJS
Op 11
mei 2009 ontving Dimitri Verhulst voor Godverdomse
dagen op een godverdomse bol de Libris Literatuurprijs. De volgens Moll
(2009) meest prestigieuze commerciële literatuurprijs in het Nederlandse
taalgebied wordt jaarlijks uitgereikt aan ‘de beste oorspronkelijk
Nederlandstalige literaire roman van het afgelopen kalenderjaar’, zo staat te
lezen in de omschrijving op de website van de Libris Literatuurprijs.[1]
Boekhandelsorganisatie Libris financiert de prijs en de organisatie ervan. Het
bestuur van de Stichting Literatuur Prijs stelt jaarlijks een nieuwe ‘volstrekt
onafhankelijke’ jury samen waarvan de leden literaire auteurs, critici of
literatuurwetenschappers zijn. De voorzitter is een ‘bekende figuur uit de
politiek, het bedrijfsleven of de cultuur’.
Jaarlijks
dragen uitgeverijen circa 160 boeken aan voor de Libris Literatuurprijs. De
jury plaatst hiervan achttien titels op een longlist. De beste zes komen
vervolgens op de shortlist en zijn zo genomineerd voor de prijs.
In
2009 bestond de jury uit de volgende personen: Mark Cloostermans, recensent
voor De Standaard en journalist voor Boekblad; dichter Carel de Haseth;
Thomas Vaessens, hoogleraar moderne Nederlandse letterkunde aan de Universiteit
van Amsterdam; Janet Luis, literatuurcritica voor NRC Handelsblad. Voorzitter was oud-burgemeester van Rotterdam Ivo
Opstelten. Zij nomineerden naast Godverdomse
dagen op een godverdomse bol de volgende vijf romans: Contrapunt van Anna Enquist, Visser
van Rob van Essen, Onze oom van Arnon
Grunberg, Koetsier Herfst van
Charlotte Mutsaers en Alleen maar nette
mensen van Robert Vuijsje.
In het
juryrapport[2] gaat
de jury eerst kort in op de schrijver Dimitri Verhulst en plaatst ze Godverdomse dagen binnen het oeuvre van
Verhulst tot dan toe.
Godverdomse dagen op
een godverdomse bol is weer een totaal ander boek, dat
alle verwachtingen weglacht. Een schrijver die zo veel verschillende boeken op
rij aflevert, noem je op z’n minst een fenomeen.
Godverdomse
dagen is niet alleen binnen het literaire veld als geheel een vreemde eend
in de bijt, ook binnen Verhulsts oeuvre valt het boek op en contrasteert het. Aansluitend aan de algemene opening van het
juryrapport gaat de jury in op de inhoud van het boek.
Godverdomse
dagen is geen klassieke roman. Dit is een van die boeken die zich op
allerlei raakvlakken bewegen en een nadere genreomschrijving vakkundig
omzeilen. Er is amper een plot, er is amper een hoofdpersoon. Of juist heel
veel hoofdpersoon. Een onzijdig "het", afgekort tot "'t" is
het collectief waar het in dit boek om draait en dat is meteen de hele
mensheid. Godverdomse dagen
is een sardonische komedie met de mens als dader en als lijdend voorwerp. Maar
behalve als geschiedenis van een haperende mensheid valt het ook te lezen als
een weergaloze stijloefening.
Het
juryrapport wordt afgesloten met een soort samenvatting, waarin de
belangrijkste argumenten om Godverdomse
dagen de prijs toe te kennen de revue nog eens passeren.
Godverdomse
dagen is geen boek dat je zomaar naast je neerlegt. Verhulst laat op
een bijzonder geestige manier geen spaander heel van de mensheid. Zijn
formuleringen zijn wonderlijk, maar altijd welluidend, met evenveel
dialectische als zelfverzonnen woorden. Soms is het verband los, soms is het strak
als een snaar, maar er zit rijm in bijna elke zin. Dit boek is een vuurwerk van
taal en alleen al daarom een literaire prestatie van formaat. Verhulst zoekt de
grenzen op van de roman, daagt de lezer uit en zet de geschiedenis en passant
ook nog even soepel naar zijn hand.
Voor zijn scherpzinnige inzichten in de mensheid, met veel flair en virtuositeit gebracht, bekronen wij Dimitri Verhulst graag en van harte met de Libris Literatuur Prijs 2009.
Voor zijn scherpzinnige inzichten in de mensheid, met veel flair en virtuositeit gebracht, bekronen wij Dimitri Verhulst graag en van harte met de Libris Literatuur Prijs 2009.
Kijkend
naar de beschrijving in het vorige hoofdstuk van de ontvangst van Godverdomse dagen door critici, kan
gesteld worden dat er duidelijk sprake is van een contrast tussen het oordeel
van de jury van de Libris Literatuurprijs en dat van veel critici.
Helemaal
verrassend is de – ten opzichte van de opinie van critici - afwijkende keuze
van de jury niet, blijkens opmerkingen van diverse critici. Zo noemt Maarten
Moll in Het Parool de jury van 2009 ‘de
altijd eigenzinnige en nooit voorspelbare Librisjury’ (Moll 12 mei 2009). Menno
Schenke vindt dat het merendeel van de Libris-jury’s door de jaren heen zo
getypeerd kunnen worden: ‘Eigenzinnigheid mag de jury van de Libris
Literatuurprijs meestal niet worden ontzegd’ (Schenke 2009). ‘Het is altijd wat
met de Libris Prijs’, kopt het Brabants
Dagblad, verwijzend naar onder andere het jaarlijks passeren van klinkende
namen voor de shortlist en het in 2007 aanwijzen van een winnaar waar bijna
niemand van had gehoord (Moll 11 mei 2009). Chef boeken van NRC Handelsblad Pieter Steinz meent dat
het geen toeval is dat de Libris-prijs vaak aan de favoriet voorbijgaat: ‘”Ik
verdenk de jury van de Libris-prijs ervan dat ze zich nogal graag afzet tegen
de rest van het literaire milieu […]”’. In reactie op zijn uitverkiezing geeft
Dimitri Verhulst zijn mening over de jurykeuzes in de voorgaande jaren: ‘[…] de
Libris-jury heeft de laatste jaren weerbarstig werk bekroond, dus ik had goede
hoop’ (Moll12 mei 2009).
De
verschillen in waardering van de roman tussen
de Libris-jury aan de ene en critici aan de andere kant heb ik geconstateerd door
juryrapport en recensies naast elkaar te leggen. Een ander verschil in
opvatting komt direct naar voren in artikelen van critici over de samenstelling
van de shortlist. In aanloop naar de bekendmaking van de prijswinnaar was hier
kritiek op. Meerdere critici (Moll 9 mei 2009, Pruis en De Vries 2009) was het
opgevallen dat de jury zich nadrukkelijk had uitgesproken voor literair
engagement. Maarten Moll: ‘De jury bespeurde een heuse trend in het voorbije
boekenjaar: ‘’het literaire engagement is terug van weggeweest’’ (Moll 9 mei
2009). Moll plaatst letterlijk vraagtekens bij het centraal stellen van dat
thema.
Wat opvalt is dat het in het net verschenen boek van jurylid Thomas
Vaessens, De revanche van de roman, urgentie, actualiteit en engagement de
sleutelwoorden zijn. Charlotte Mutsaers en Arnon Grunberg zijn met hun laatste
romans voorbeelden die Vaessens aanhaalt. Laten die boeken nu ook net op de
shortlist staan. Hoe groot is de rol van Vaessens in de jury? (Moll 9 mei 2009)
Juist
vanwege het belang dat de jury zegt te hechten aan geëngageerde literatuur is Godverdomse dagen volgens Moll een
‘Fremdkörper’ op de lijst van genomineerden. ‘Niet meteen een actueel,
geëngageerd boek’(Moll 9 mei 2009). In het juryrapport komt het woord engagement
niet voor. Ook impliciet refereert de jury niet aan het engagement waar ze bij
de bekendmaking van de shortlist van sprak.
Grote
favoriet voor de Libris Literatuurprijs 2009 was Charlotte Mutsaers met haar
roman Koetsier Herfst (Fortuin 2009).
Dat Verhulst won was voor Arjen Fortuin niets minder dan ‘een donderslag bij
heldere hemel’ (Fortuin 2009). De Libris Literatuurprijs sluit zich niet aan
bij de consensus die er in het literaire veld leek te zijn. Dat Godverdomse dagen de prijs wél wint,
ondanks de allerminst positieve ontvangst van het boek lijkt het weerbarstige
karakter van het boek nog maar eens te bevestigen. Maar is het niet zo dat het
toekennen van de prijs aan Godverdomse
dagen, gezien de eigenzinnigheid en tegendraadsheid die Libris-jury’s wordt
toegedicht, juist wél in de lijn der verwachting lag? Hoe verrassend is het werkelijk
dat de Libris-prijs voor Godverdomse dagen was? Deze vraag kan wellicht
beantwoord worden aan hand van het interessante artikel ‘De kans om de
AKO-prijs of Libris-prijs te winnen’ van Hugo Verdaasdonk (2008). Hierin
beantwoordt hij onder meer de vraag welke factoren de kans beïnvloeden dat een
ingestuurde titel de Libris-prijs krijgt (2008: 143). Verdaasdonk gaat daarbij
ook in op consensusvorming in het literaire veld. Literatuurprijzen zijn in dat
veld ook een partij. Verdaasdonk stelt dat ze bijdrage aan de consensusvorming
door zelf af te stemmen op al gevormde opinies over boeken.
De beslissing van de jury is gebaseerd op wat andere beoordelaars –
eerdere jury’s boekbesprekers – vonden. Daardoor wordt de kans vergroot dat
alle juryleden, en ook de buitenwereld, instemmen met de beslissing over de
winnaar. […] Mettertijd bereiken de partijen binnen het literaire bedrijf
(boekbesprekers, uitgevers, onderzoekers, het lezend publiek, enzovoort)
consensus over de aard en over de kwaliteit van het werk dat zeer gevestigde
auteurs maken. Over de boeken van alle andere auteurs bereikt men veel minder
consensus. Dat vergroot de kans dat titels van dergelijke auteurs door de AKO-
en de Libris-jury’s erg uiteenlopend worden waargenomen en beoordeeld.
(Verdaasdonk 2008: 144)
Ik
toonde eerder al aan dat in het geval van Godverdomse
dagen geen sprake is van overeenstemming tussen de mening van de
Libris-jury en die van veel andere beoordelaars. Verhulst is in de visie van
Verdaasdonk op het moment van zijn nominatie een ‘minder gevestigde auteur’. Gevestigde
auteurs hebben één of meer prijzen gewonnen van het Amsterdams Fonds voor de
Kunst, de Haagse Jan Campert Stichting en/of van de Maatschappij der
Nederlandse Letterkunde (2008: 148). Voor zijn onderzoek gebruikte Verdaasdonk
gegevens van de 116 verschillende
auteurs die ooit voor de AKO-prijs en/of voor de Libris-prijs zijn genomineerd.
Hij keek onder andere naar het aantal recensies in LiteRom per genomineerde, de leeftijd van de genomineerde
schrijvers en het aantal en soort prijzen dat ze eerder wonnen en of ze eerder
voor een van beide prijzen genomineerd waren.
Een
minder gevestigde auteur – de categorie waartoe Verhulst behoort – heeft
volgens Verdaasdonk ‘aanzienlijke kans op de Libris-prijs wanneer LiteRom minder dan vijftig recensies
bevat van zijn of haar werk in het jaar voorafgaand aan de nominatie en wanneer
de auteur al eerder werd genomineerd voor de Libris-prijs’ (2008: 159). Van
Verhulst zijn tot en met 31 december 2008 68 recensies in LiteRom te vinden. Verdaasdonk merkt verder op dat een eerdere
nominatie voor de Libris-prijs ‘essentieel’ is voor de kans om de prijs te
winnen (2008: 160). Verhulst was niet eerder voor de Libris-prijs genomineerd.
Wel voor de AKO Literatuurprijs [3],
maar die nominatie is niet van doorslaggevend belang op de kans de Libris-prijs
te winnen, blijkt uit Verdaasdonks onderzoek (2008: 160). De mate van ervaring van een jury blijkt ‘in
het geheel geen significant effect’ te hebben op de kans dat een gevestigde of
minder gevestigde auteur de prijs wint (2008: 161).
Ik heb
Godverdomse dagen niet aan het
complete onderzoek van Verdaasdonk onderworpen en in dit kader ook niet
vergeleken met de andere genomineerde boeken. Desondanks kan wel gesteld worden
dat het opvallend is dat de roman op twee belangrijke punten afwijkt van de
theorie van Verdaasdonk. Ondanks de relatief kleine kans die Godverdomse dagen hierdoor wordt
toegedicht, won het boek toch de Libris-prijs en dat is (ook) in dit opzicht
verrassend te noemen.
Uit
bovenstaande beschrijvingen kan opgemaakt worden dat de rol van de Libris
Literatuurprijs als institutie in het literaire veld bij de beeldvorming van Godverdomse dagen niet uitgevlakt moet
worden. Vanuit meerdere optieken is het bijzonder dat Godverdomse dagen de Libris Literatuurprijs heeft gewonnen. Er is
sprake van een behoorlijke discrepantie in beoordeling van het boek tussen
critici en de jury van de prijs. Daarnaast is het in de optiek van critici niet
direct een geëngageerd boek, terwijl de jury dat wel als thema aandroeg bij de
bekendmaking van de genomineerden. Opvallend daarbij is dat in het juryrapport
niet gesproken wordt van engagement in relatie tot Godverdomse dagen. Ook past het boek niet binnen Verdaasdonks
theorie over de kans op het winnen van de Libris-prijs. Dat binnen het
literaire veld in het achterhoofd rekening wordt gehouden met onverwachte keuzes
van de jury maakt de toekenning van de prijs aan Godverdomse dagen minder opvallend, maar daarmee is er nog geen
sprake van een consensus waar alle literaire instituties bij betrokken zijn.
7. BESLUIT
In
deze bachelorscriptie stond de vraag centraal hoe Godverdomse dagen op een godverdomse bol van Dimitri Verhulst zich
onttrekt aan het proces van orkestratie dat het literaire veld doorgaans
kenmerkt.
Het
beeld van een weerbarstig boek dat controverse oproept, wordt bevestigd in de
beschrijvingen van de gratis verspreiding, de boycot, de haaks op elkaar
staande beoordelingen door recensenten waarvan het merendeel negatief was en de
daarmee in contrast staande winst van de Libris Literatuurprijs en de verbaasde
reacties daarop.
Deze
beschrijvingen creëerden tegelijkertijd een goed beeld van de verschillende
instituties die in het literaire veld een rol spelen bij de beeldvorming van
het boek: uitgeverij Contact, het Belgische tijdschrift Humo, christelijke boekhandelaren en een christelijke omroep,
recensenten, de Libris Literatuurprijs, Dimitri Verhulst zelf en de media die
aandacht besteedden aan de gratis verspreiding, de boycot en de winst van de
Libris Literatuurprijs. Aangetoond is dat zij in meer of mindere mate allemaal
een rol hebben in de beeldvorming.
Over
die beeldvorming of onderdelen daarvan hebben de genoemde actoren in het
literaire veld allerminst consensus bereikt. Het bereiken van consensus is een
van de kenmerken van orkestratie in het literaire veld. Derhalve kan gesteld
worden dat Godverdomse dagen zich
onttrekt aan deze orkestratie. Op elk onderdeel van de hieronder beschreven
opsomming zijn een of meerdere nuanceringen van toepassing. Deze zijn in het
onderzoek ook beschreven, maar ze zijn niet van invloed op bovenstaande
conclusie.
De
verspreiding als gratis bijlage bij Humo
kende in deze oplage zijn gelijke niet in het Nederlandse taalgebied;
boekhandelaren kwamen in verweer omdat ze vreesden als gevolg van deze actie
inkomsten mis te lopen; christelijke boekhandelaren in Nederland boycotten het
boek vanwege de blasfemische titel; het merendeel van de critici oordeelde
negatief over het boek, maar desondanks werden er ook uitgesproken positieve
recensies geschreven; tot veler verrassing won het boek de Libris
Literatuurprijs en vooral: Dimitri Verhulst schreef een boek dat in stijl en
vorm compleet afweek van wat hij tot dan toe had geschreven en wat er tot dan
toe in het Nederlandse taalgebied was geschreven. Aldus is in grote lijnen
weergegeven hoe Godverdomse dagen
zich onttrekt aan de orkestratie in het literaire veld.
·
Baricco, A., De Barbaren. Amsterdam: Bezige Bij 2010.
·
Cloostermans, M., ‘Nieuwe roman
Dimitri Verhulst gratis bij Humo’. In: De
Standaard, 26-08-2008. Geraadpleegd 22-02-2013 via: http://www.standaard.be/cnt/VC1VKQAH
·
Depeuter, F., ‘Over de
‘Godverdomse dagen’ van Dimitri Verhulst. Geraadpleegd 22-02-2013 via: http://blog.seniorennet.be/heibel_en_verhulst/beoordeel.php?ID=1590912&waarde=0.
·
Dessing, M., ‘Vlaamse Boekhandel
wisselend over verkoop Verhulst’. In: Boekblad, 08-10-2008. Geraadpleegd
29-03-2013 via: http://www.boekblad.nl/vlaamse-boekhandel-wisselend-over-verkoop.109906.lynkx
·
Groothuizen, R., ‘Onplezante
dagen’. In: HP De Tijd, 24 oktober
2008, p. 49–53.
·
Hellemans, F., ‘Formuleerkunst
als kermisattractie’. Geraadpleegd 22-02-2013 via: www.knack.be.
(...)
[1] www.librisliteratuurprijs.nl. De verdere beschrijving in het eerste
deel van dit hoofdstuk is gebaseerd op de informatie die de organisatie van de
Libris Literatuurprijs op deze website heeft geplaatst. Deze heb ik voor het
laatst bekeken op 22 juni 2013.
[2] Het juryrapport heb ik geraadpleegd via www.librisliteratuurprijs.nl
en is als bijlage bij deze scriptie gevoegd.
[3] In 2006 met De helaasheid der
dingen.
